W latach 60. przemysł zegarkowy rozwijał się bardzo dynamicznie w wielu miejscach na świecie. Były to m.in. Japonia, Republika Federalna Niemiec, Francja i kraje o ustroju socjalistycznym. Mimo to Szwajcaria nadal pozostawała centrum światowego zegarmistrzostwa.

Osiągnięcia branży zegarmistrzowskiej w poprzedniej dekadzie zdecydowanie zwiększyły jej potencjał do tworzenia funkcjonalnych zegarków nurkowych. Dostępność mechanizmów z naciągiem automatycznym, gumowych uszczelek oraz stalowych kopert pozwoliła na rozwinięcie ich produkcji również mniejszym manufakturom. Kiedy wydawało się, że tym segmentem zawładną wielcy gracze pokroju Omegi lub Rolexa, na rynku pojawiły się dziesiątki innych marek, które oferowały funkcjonalne divery. W latach 60. działalność rozpoczęły liczne firmy wyspecjalizowane w projektowaniu zegarków przeznaczonych dla nurków i do sportów wodnych.

Jeszcze w drugiej połowie lat 50. szwajcarski producent kopert Ervin Piquerez z Bassecourt wprowadził na rynek opatentowane przez siebie wodoszczelne obudowy. Na ich bazie powstała grupa bardzo rozpoznawalnych zegarków nurkowych.

Zdj. 1. Ervin Piquerez 1909-71

Początki działalności rodziny Piquerez sięgają lat 80. XIX w. W latach 30. XX w. stery w rodzinnym biznesie przejął młody Ervin Piquerez (1909-1971)[i]. W 1935 r. objął on stanowisko dyrektorskie w fabryce Léona Frésarda, która specjalizowała się w produkcji kopert do zegarków[1]. Zdobyte doświadczenie zaowocowało w 1939 r. uruchomieniem własnej produkcji pod szyldem E. Piquerez S.A[ii].

Piquerez był autorem ok. 200 projektów, które dotyczyły głównie sposobów uszczelnienia obudowy zegarka. Najbardziej znane to koperty ciśnieniowe z flagową konstrukcją Super Compressor na czele. W połowie lat 50. fabryka Ervin Piquerez S.A. wyspecjalizowała się właśnie w produkcji wysokiej klasy wodoszczelnych kopert[2]. W 1952 r. zarejestrowano znak towarowy EPSA. Około 1953 r. Piquerez opatentował pierwsze koperty ciśnieniowe, a w roku 1955 zarejestrował znak Compressor[iii].

Zdj. 2. Reklama firmy Ervin Piquerez S.A.

W połowie lat 50. rozpoczęto prace nad kopertami typu Compressor, Compressor 2 i Super Compressor. Dwie pierwsze były to nowoczesne wodoodporne obudowy, ale tylko Super Compressor została zaprojektowana z myślą o nurkowaniu. Wysoka szczelność koperty wynikała z jej unikalnej konstrukcji, która sprawiała, że ciśnienie wody wraz ze wzrostem głębokości dociskało dekiel coraz mocniej do uszczelki.

Na podobnej zasadzie uszczelniała się koperta starszej o 20 lat Omegi Marine, jednak to poszukiwania Ervina Piquereza udoskonaliły i rozwinęły ten typ konstrukcji.

W 1959 r. produkcja przeniosła się do nowej fabryki. Piquerez otworzył również laboratorium w Genewie, gdzie testowano prototypy. W szczytowym okresie linie montażowe opuszczało nawet 10 tys. kopert dziennie. Największym niezależnym odbiorcą ich produktów była marka Enicar[iv]

Zdj. 3 i 3.2. Enicar Sherpa Super-Dive. Jeden z najlepiej znanych Super Compressorów. Na drugim zdjęciu wodoodporny model Sherpa Date również w kopercie Super Compressor. Zdj. autora

Koperty typu Super Compressor były produkowane na podstawie dwóch szwajcarskich patentów (pat. nr 317537 i 337462). Zastosowano w nich dokręcany dekiel z dodatkowymi wewnętrznymi zatrzaskami. Taka budowa pozwalała na dwufazowe uszczelnienie. Dokręcenie dekla na gwincie powodowało jego nacisk na uszczelkę, a ciśnienie wody wraz ze wzrostem głębokości dodatkowo „wciskało” go do wewnątrz, zwiększając powierzchnię styku z uszczelką. Rozwiązanie to było korzystne z uwagi na mniejsze zużycie gumowych uszczelek[v].

Wyjątek stanowiły zegarki marki Enicar, do których trafiała inna wersja koperty (pat. nr 314962). Dekiel był połączony z obudową „bagnetowo” na zasadzie blokady, ale bez klasycznego gwintu. Mimo to zasada uszczelnienia pozostała taka sama. Koronki zegarków Super Compressor również były wodoszczelne. We wszystkich kopertach tego typu stosowano zaprojektowane specjalnie do nich szkła zbrojone grubości ok. 4 mm. Taka konstrukcja standardowo oferowała wodoszczelność na poziomie od 600 do 666 stóp (ok. 183-203 metrów), ale na rynku europejskim zazwyczaj określana była przez producentów na 200 metrów. W latach 70. powstawały również zegarki o wodoszczelności podniesionej do 300 metrów (m.in. modele marki Rodania).                                          

Zdj. 4. Charakterystyczny dekiel marki EPSA. Zdj. autora

Oryginalną koncepcją wyróżniał się zegarek Jaeger-LeCoultre Polaris. Model opisany w poprzednim rozdziale został wyposażony w kopertę typu Compressor, ale uszczelnioną do poziomu umożliwiającego bezpieczne nurkowanie oraz dostosowaną do funkcji alarmu. 

Wspomniany wyżej Enicar w 1957 r. był jednym z pierwszych producentów, który zastosował obudowy EPSA w zegarkach z linii Sherpa. Na przestrzeni ok. 20 lat co najmniej 120 różnych marek korzystało z tego typu kopert. Byli wśród nich tacy potentaci jak Longines, IWC czy wspomniany wyżej Jaeger-LeCoultre[3]. Zegarki w kopertach Super Compressor funkcjonowały przede wszystkim na rynku cywilnym, jednak dwa modele trafiły również na wyposażenie wojska. Były to Enicar Sherpa Super- Dive, używany przez nurków Polskiej Marynarki Wojennej oraz Jaquet-Droz, który był przydziałowym zegarkiem RAN-u (Royal Australian Navy – australijska marynarka wojenna)[4].

Zdj. 5. Nurkowie Marynarki Wojennej z zegarkami Enicar Sherpa Super-Dive. Lata 70.

Wokół kopert typu Super Compressor narosło dużo mitów i niedomówień, przede wszystkim dotyczących samej konstrukcji. Obiegowo do tej grupy zaliczany jest każdy zegarek z wewnętrznym, osadzonym pod szkłem, obrotowym pierścieniem i wyposażony w dwie koronki na wysokości godziny 2 i 4. Tymczasem określenie Super Compressor odnosi się tylko i wyłącznie do sposobu uszczelnienia koperty. Takie cechy jak dwie koronki i wewnętrzny bezel są drugorzędne i chociaż stanowią ich znak rozpoznawczy, to nie determinują przynależności do tej grupy diverów. Pierwsze koperty Super Compressor z lat 50. przeznaczone były do zegarków wodoszczelnych z pojedynczą koronką i były pozbawione licznika czasu zanurzenia. Pod koniec lat 50. powstała również grupa diverów w kopertach EPSA z jedną koronką i zewnętrznym bakelitowym pierścieniem. Ich wodoszczelność wynosiła od 150 do 200 metrów. Najlepiej znane zegarki o takiej konstrukcji to Longines Skin Diver nr ref. 6921-1 i Precimax Aquamax.  

Zdj. 6. Reklama zegarka Precimax Aquamax w kopercie EPSA dostosowanej do pojedynczej koronki.

Zastosowanie obrotowego wewnętrznego pierścienia i dwóch koronek, gdzie górna służyła do jego obsługi, było innowacją z początku lat 60. Symbolem, który z małymi wyjątkami niemal zawsze występował na kopertach Super Compressor, było logo EPSA, czyli stylizowany hełm nurka nabity wewnątrz lub rzadziej na zewnątrz dekla.

Często spotyka się opinię, że zegarki w typie Super Compressor nie były praktyczne z uwagi na konieczność operowania koronką w celu ustawienia wewnętrznego pierścienia. Mogło być to szczególnie uciążliwe w mokrych rękawicach nurkowych. Faktem jest natomiast, że te zegarki są jednymi z najbardziej „eleganckich” w swojej klasie.

Ervin Piquerez, mimo że był największym pracodawcą w Bassecourt, nie poradził sobie z dynamicznymi zmianami w branży na początku lat 70. W roku 1974, czyli trzy lata po śmierci założyciela, firma ogłosiła bankructwo, a rok później zlikwidowana została fabryka. Nieznany jest los specjalistycznej linii produkcyjnej. Już nigdy nie wyprodukowano zegarków w kopertach tego typu.

Zdj. 7. Zegarek Helvetia w kopercie o nietypowym kształcie. Aut. Piotr Szcześniak

Zegarki w obudowach marki EPSA stanowią zwartą i atrakcyjną dla kolekcjonerów grupę historycznych diverów. Mnogość marek, które korzystały z tego rozwiązania, sprawia, że poza kilkoma kultowymi modelami, są one nadal stosunkowo łatwo dostępne, a ceny nie przyprawiają o zawrót głowy.

Dla osób, które nie gustują w używanych zegarkach, ciekawą alternatywą mogą być reedycje, które w ostatnich latach zaoferowały m.in. Alpina, Longines, JLC, a ostatnio francuski Lip. Powstają również projekty odwołujące się do ich niepowtarzalnego designu np. zegarki marki Dan Henry. Ani jedne, ani drugie nie stosują jednak konstrukcji Super Compressor, a do swoich pierwowzorów nawiązują jedynie wyglądem.    


[1] W 1936 r. E. Piquarez poślubił Eline Frésard, córkę Léona, co zacieśniło współpracę obu rodzin.

[2] Stosowano również nazwę E. Piquerez-Frésard.

[3] Własne badania autora.                                                                       

[4] Temat zegarków stosowanych w Marynarce Wojennej zostanie dokładniej omówiony w rozdz. V.


[i] Piquerez SA – Bassecourt, http://www.chronologie-jurassienne.ch/fr/004-ALPHABET/Industries/Diverses/Piquerez-SA–Bassecourt.html (dostęp 19.04.2018)

[ii] Piquerez, Ervin Gustave (1909-1971), https://www.diju.ch/f/notices/detail/485 (dostęp 19.04.2018)

[iii] Piquerez SA – Bassecourt, https://zegarkidonurkowania.pl/ervin-piquerez-s-a-epsa-tworca-niezwyklych-diverow/ (dostęp 19.04.2018)

[iv] Jean-Daniel Kleisl, Piquerez SA & Ruedin SA.

[v] EPSA SUPER-COMPRESSOR FAQ, http://scubawatch.org/EPSA_SC_FAQ.html (dostęp 21.04.2018)